Uçan çay poşeti

Deney için gereken malzemeler: 

• Çay poşeti
• Bir parça aluminyum folye
• Çakmak ya da kibrit
• Makas

Deneyin yapılışı:

Çay poşetinin iplik olan ucu makasla kesilir ve poşetin içindeki çay boşaltılır. Bu deney için sadece poşetin kağıt kısmına ihtiyaç var. Çay boşaltıldıktan sonra poşet iki ucu açık silindir bir boru haline getirilir. Bir parça aluminyum folye yere açık bir şekilde koyulur ve poşetten yaptığımız silindir boru bu folyenin üzerine dik duracak şekilde konulur. Daha sonra poşet üst tarafından yakılır. Poşet neredeyse tamamen yandığında kalan kısım birden havalanacaktır.

Açıklama:

Kağıt boru yandıkça içindeki hava genişler ve yukarı doğru yükselir. Kağıt da yandıkça hafifler ve bir yerden sonra hava akımının kuvveti kağıdın ağırlığına üstün gelir. Bu aşamada kağıdın kalan kısmı yükselmeye başlar, aynı sıcak hava balonlarında olduğu gibi.

Bu videoda Serkan deneyin nasıl yapıldığını gösteriyor (yarı sessiz film).

Girdap akımları

Deney için gereken malzemeler: 

• Mıknatıs (güçlü mıknatıslar ile etki daha kolay gözlenebilir)
• Mıknatıs tarafından çekilmeyen iletken bir boru, örneğin bakır. Borunun çapı mıknatıs içinden geçebilecek kadar büyük olmalı.

Deneyin yapılışı: Mıknatıs borunun dışından normal bir şekilde serbest düşerken borunun içinden çok daha yavaş düşecektir. Mıknatıs ne kadar güçlüyse düşme de o kadar yavaş olacaktır. Aşağıdaki videoda deneyin yapılışını ayrıca görebilirsiniz.

Girdap akımları bir iletken üzerinde değişken bir manyetik alan oluşturulmasıyla meydana gelirler. Oluşan bu akımlar da manyetik alan yaratırlar. Bu akımların şiddeti, kullanılan iletkenin iletkenliği, uygulanan manyetik alanın gücü ve manyetik alandaki değişimin hızı arttıkça artar. Dolayısıyla bu akımların yarattığı manyetik alanların gücü de artar. Bu akımların yönü Lenz kanunu ile belirlenir: Kısaca, bu akımların oluşturacağı manyetik alanların, akımları oluşturan manyetik alana karşı koyacak şekilde olmasını sağlayacak yönde olacaklardır. Bu akımları ilk olarak  Fransız fizikçi Léon Foucault 1855 yılında bulmuştur.

Bakır (II) sülfat ve su

Bakır (II) sülfat saf haldeyken renksiz iken su ile temas ettiğinde beş adet su molekülünü kendi çevresinde toplar ve mavi renk alır. Bu tepkime endotermik midir yoksa ekzotermik midir? Su moleküllerini kristalden ayırmak için daha önceki deneylerin birinde gaz ocağı kullanmıştım, yani bu işlem endotermikti. Bu durumda tersinin ekzotermik olmasını bekleyebiliriz.

Deneyde kullandığım malzemeler:

• Raspberry pi ve dijital termometre: Eğer grafik elde etmek yerine sadece değişim gözlenmek istenirse normal bir termometre yeterli olacaktır.
• Bakır (II) sülfat ($\mathrm{Cu(II)SO_{4}}$): Bunu daha önceki bir deneyde üretip kenara koymuştum.
• Bir kap içinde bir miktar su

Deneyin yapılışı:

Termometreyi su dolu kaba koyup veri toplama işlemi başlatılır. Ardından suya biraz bakır (II) sülfat eklenir ve kayda devam edilir. Bu sırada su mavileşir ve termometrede sıcaklığın yükseldiği görülür.

Bu deneyde topladığım verilerle yukarıdaki grafiği çizdirdim. Görüldüğü gibi başlangıçta su sabit sıcaklıktayken (oda sıcaklığında) kaba bakır (II) sülfat eklendiğinde tepkime başlıyor ve oluşan çözeltinin sıcaklığı bir kaç saniye içinde 10 °C kadar artıyor ve sonra tekrar azalmaya başlıyor. Bakır (II) sülfat suyla temas ettiğinde kaptaki suyun sıcaklığı arttığına göre bu tepkime çevreye (kaptaki suya) ısı vermektedir, yani ekzotermiktir. Ekzotermik tepkime bittikten sonra da suyun sıcaklığı oda sıcaklığından yüksek olduğundan sıcak ortamdan daha soğuk ortam olan odaya ısı akışı nedeniyle suyun sıcaklığı azalıyor.

Buzun erimesi

Okulda öğrendiğimiz bilgilere göre saf katı bir madde erirken sıcaklık sabit kalır. Bunu basit bir şekilde gözleyip gözleyemeyeceğimi buz ile denemek istedim.

Deneyin amacı: Buzun erimesi sırasında sıcaklığın sabit kaldığını gözlemek. 

Deney için gerekenler: 

• Bir kap içinde su
• Termometre
• Derin  dondurucu 

Deneyin yapılışı:  Bir kap su içinde termometre olacak şekilde derin dondurucuya konur. Su tamamen donduktan sonra kap dondurucudan çıkarılır ve ölçümlere başlanır.

Bu deneyde ölçüm kısmı periyodik ve rahat olsun diye raspberry pi ve buna bağlı bir dijital termometre kullandım. Bu termometrenin yapılışını ve sisteme eklenmesini başka bir yazımda anlatmıştım. 

Aşağıdaki grafikte su sıcaklığının deney sırasında zamana göre değişimini görülmekte.

Termometre arada çok yanlış ölçümler yapabiliyor. Bunun nedenini henüz bilmiyorum ama bu hatalı ölçümler dosyadaki verilerin arasında kolaylıkla ayırt edilebiliyor. Grafiği hazırlamadan önce bu aşırı ölçümleri (-1.125 °C) dosyadan sildim ve yukarıdaki resmi elde ettim. Gafikte üç değişik bölge rahatlıkla görünmekte. 

1. Suyun katı halde olduğu soldaki bölge: Sıcaklık sabit bir hızla sürekli artıyor.
2. Sıfır derecenin az üzerinde sabit bölge: Tam sıfır derece olmaması deney için çok önemli değil, termometrenin hata payı zaten  0.5 °C. Önemli olan bu bölgede sıcaklığın hemen hemen sabit olması.
3. Sıcaklığın yeniden artmaya başladığı bölge: Bu bölgede su artık tamamen sıvı haldedir.

Termometrem böylece ilk denemeyi başarıyla geçmiş oldu.  

Bakır (II) sülfat ($\mathrm{Cu(II)SO_{4}.5H_{2}O}$) ve renk değişimi

Bakır (II) sülfat ($\mathrm{Cu(II)SO_{4}}$) renksiz ve yanıcı olmayan bir tuzdur. Doğada bu haliyle bulunmaz ama. Bunun yerine $\mathrm{Cu(II)SO_{4}.5H_{2}O}$ şeklinde beş su molekülüyle beraber ender olarak sıcak yerlerde bulunur çünkü bu tuz suda çok iyi çözünür. Daha önceki bir deneyde de gördüğümüz gibi doğada bulunan şekliyle mavi renkte olan bu bileşiği bu deneyde su moleküllerinden arındırarak renksiz hale gelmesini ve sonra tekrar su ile birleştirerek mavi renge yeniden kavuşmasını gözleyeceğiz.

Bakır (II) sülfat kristaldeki iki su molekülünü 95 °C'ta, diğer iki su molekülünü 116 °C'ta ve son su molekülünü de 200 °C'ta kaybeder ve bu sırada da renksiz $\mathrm{Cu(II)SO_{4}}$ haline geçer. Bu tersinir bir reaksiyondur yani renksiz bakırsülfatı suya koyarsak yeniden mavi rengine kavuşur çünkü tekrar $\mathrm{Cu(II)SO_{4}.5H_{2}O}$ formuna geçer.

Deney için gerekenler:

• Bakır (II) sülfat ($\mathrm{Cu(II)SO_{4}.5H_{2}O}$)
• Gaz ocağı
• Su

Deneyin yapılışı: 

Bakır (II) sülfat tuzu toz haline getirilerek metal bir ısıtma kabına konur. Toz halindeyken dönüşüm daha hızlı oluyor. Sonra kap gaz ocağında ısıtılır. Kısa sürede renksiz bölgeler oluşmaya başlar ve birkaç dakika içinde bütün toz su moleküllerinden arınır. Arada bazı büyük parçalar tekrar ufalanmak istenirse dikkat etmek lazım çünkü buharlaşan su çok sıcaktır ve yanma tehlikesi vardır.

Toz tamamen renksiz hale geldiğinde soğumaya bırakılır ve daha sonra da suya tekrar dökülerek suyun mavi renge bürünmesi gözlenebilir.

Bakır (II) sülfat ile çalışırken daha önceki deneydeki uyarılara uymak gerekir.

Aşağıda deneyin videosunu görebilirsiniz.

Manyetik alan çizgileri

Deney için gereken malzemeler:

• Birkaç tane mıknatıs
• Demir tozu (demir talaşı da kullanılabilir)

Deneyin yapılışı:

Bu deneyde de neodym mıknatıslar kullandım ve bu mıknatısları güvenli bir şekilde sabitlemek için LEGO taşlarından yararlandım. LEGO zeminin üzerine de düz bir yüzey elde etmek için bir ayna ve aynanın üzerine de beyaz bir kağıt koydum. Bunlar yerine başka aletler de kullanılabilir. Daha sonra demir tozlarını hafifçe kağıdın üzerine serpiştirmeye başladım. Demir tozları kağıdın üzerinde mıknatısların konumuna göre oluşan manyetik alan boyunca dizilmeye başladılar. Demir tozları bu sırada sadece kağıt üzerinde değil ayrıca yukarıya doğru da diziliyor. Bu da manyetik alanın üç boyutlu olduğunu gösteriyor. 

Aşağıda deneyin videosunu izleyebilirsiniz.

Basit bir roket

Deney için gereken malzemeler:

• Sirke
• Kabartma tozu
• Fotoğraf filmi saklama kabı

Deneyin yapılışı: Film saklama kabına üç kaşık sirke ve bir kaşık kabartma tozu konulur. Kabın kapağı iyice kapatılır ve kısa süre çalkalanır. Sonra güvenli bir mesafeden roketin havalanışı gözlenir. 

Film kabı neden havalanıyor? Sirke ve kabartma tozu kimyasal tepkimeye girdiğinde açığa karbondioksit gazı ($\mathrm{CO_{2}}$) çıkıyor. Bu gaz kabın içindeki basıncın artmasına yol açıyor ve kapağı itiyor. Kutu kapak altta olacak şekilde yere konulduğundan bu ani basınç kutuyu havaya fırlatıyor.

Aşağıda Ümit'in deneyi nasıl yaptığını görebilirsiniz. Kap, rokete daha çok benzesin diye kartondan külah yapılıp kutuya yapıştırılabilir de. 

Roket deneyi

Gauß tüfeği

Mıknatıslarla yapılabilecek başka bir deney daha.

Burada bir hat üzerine güçlü mıknatıslar birbirlerinden yeteri kadar uzakta duracak şekilde dizdim. Mıknatısların önüne birkaç tane metal (ama mıknatıs tarafından çekilen) top koydum. Mıknatısın arkasına ise metal top koymadım. 

Ümit elindeki metal topu hafifçe ilk mıknatısa doğru yuvarladığında bu top mıknatısın çekim kuvveti sayesinde hızlanıyor ve kinetik enerji kazanıyor. Mıknatısla çarpıştığı anda enerjisinin bir kısmını mıknatısın önündeki topu çekim kuvvetinden kurtarmak için harcıyor. Bu top mıknatıstan biraz daha uzakta olduğundan bütün enerji kullanılmıyor ve artan kısım bu topun harekete başlangıçtaki kinetik enerjisini oluşturuyor. Bu şekilde her kademede harekete geçen top bir öncekinden daha da hızlı oluyor. 

Aşağıda deney videosunu görebilirsiniz. Deney sırasında bana yardımcı olan Ümit'in anlattığı şeylerin deneyle ilgisi yoktur.

Deney videosu

Rastgele salınımlı manyetik sarkaç

Elimdeki mıknatıslarla uzun zamandır bir deney yapmak istiyordum. ROMP adlı oyuncağı görünce bunu yapabileceğimi düşündüm. Önce zayıf mıknatıslarımı kullanarak basit bir düzenek oluşturdum. Masanın üzerine hepsini aynı kutupları yukarı gelecek şekilde bant ile yapıştırdım. Sonra da bir başka mıknatısı aynı kutup aşağı gelecek şekilde bir ipe bağladım. Böylece masadaki mıknatıslar sarkacı sürekli iteceklerdi. Sanırım deney için bu özellik şart değil ama bunun sarkacı daha uzun süre hareketli tutacağını düşündüm.

Sonra aynı deneyi çok daha güçlü mıknatıslarla yapmaya karar verdim. Bunlar sarkacı çok daha şiddetli iteceğinden salınım daha uzun sürer diye bekledim. Bu kadar güçlü mıknatısları bantla masaya tutturamayacağımdan başka bir çözüm aradım ve aradığımı LEGO kutusunda buldum. Takılı parçaları sökmeye çalışırken fark ettim ki bu iş hiç kolay değilmiş. O zaman mıknatıslara da dayanabilirler diye ümit ettim ve umduğum gibi oldu. 

Bu deneyi güçlü mıknatıslarla yapmayı düşünenlere küçük bir uyarım var. Bu mıknatıslar birbirlerini çok güçlü çektikleri için sürekli parmakların ya da başka organların ezilme riski var. Aşağıda deneyin videosunu görebilirsiniz.

Deney videosu

Mıknatıs ve yüksek sıcaklık

Mıknatıs deyince akla hemen "aynı kutuplar birbirini iter ve zıt kutuplar birbirini çeker" kuralı geliyor. Peki bir mıknatıs bu özelliğini kaybedebilir mi? Mıknatısı belli bir sıcaklığın üzerinde ısıttığımızda bu özellikler gerçekten de kayboluyor. Bu sıcaklığa Curie sıcaklığı deniyor ve mıknatısın yapıldığı malzemeye göre değişiyor.

Aşağıdaki deneyde mıknatıs olarak mıknatıslanmış metal iğneler (ferromanyetik bir malzemeden yapılmış) kullandım. Bu iğneleri bir mıknatısa sürterek mıknatısladım. Daha sonra ocak ateşinde bu iğneleri ısıtarak tekrar paramanyetik hale geçirdim. Soğuduktan sonra da bu iğnelerin artık birbirlerini çekmediklerini gördüm.

Deneyin yapılışı oldukça kolay ama tabii ki çeşitli güvenlik önlemleri alınmalı. Mıknatısla yapılan her deneyde metal parçaların etrafta uçabileceği unutulmamalıdır. Bu parçalar göze gelebilir. Ayrıca güçlü mıknatıslar kullanılırsa uçuşan metal parçalar elimizi ya da başka organlarımızı ezebilir. Ateşle çalışırken de çok dikkatli olunmalı. Metaller ısıyı çok iyi iletir ve bu sırada bunlara çıplak elle temas etmemek lazım. Unutmadan, ateşe de dokunmamak lazım.

Kristal üretme ($\mathrm{Cu(II)SO_{4}.5H_{2}O}$)

Bu deneyde piyasada satılan kristal büyütme deneyini  bakır(II)sülfat pentahidrat  ($\mathrm{Cu(II)SO_{4}.5H_{2}O}$) ile yapacağım. Bu formda açık mavi renkli bir toz halinde olan bu bileşik suda çözünür ve çevre için oldukça zararlıdır. Su arıtma tesislerinde kullanılan mikroorganizmaları öldürdüğü için şehir atık sularına karıştırılmamalıdır.  Gözleri ve cildi de tahriş eder. Kullandıktan sonra etiketlenmiş kaplar içinde kimyasal atık kabul eden çöp istasyonlarına verilmelidir. Bu deneyde gerekli bilgiler bakır (II) sülfatın sudaki çözünürlüğüdür. Bu da 0°C'da 316 $\frac{g}{l}$ 100°C'da da 2033 $\frac{g}{l}$'dır.

Deneyin ilk adımı aşırı doymuş bir bakır sülfat çözeltisi hazırlamak. Bunun için bir miktar suya çözünebilecekten daha fazla bakır (II) sülfat koyulur. Bu çözünmemiş fazla maddeyi çözmek için de çözelti ısıtılır. Daha sonra çözelti soğudukça çözünürlük azalacağından bakır (II) sülfat kabın dibine mini kristaller oluşturarak çökecektir. Bu mini kristaller deneyin sonraki aşamalarında kullanılır.

İkinci aşamada çökeltili çözelti tekrar ısıtılarak yine aşırı doymuş hale getirilir. Bir önceki aşamada elde edilen mini kristallerden birinin çevresine kristal düğümden düşmeyecek şekilde bir ip bağlanır. Sonra bu kristal çözeltinin yüzeyinden biraz aşağıya sarkıtılır ama dibe kadar indirmemek gerekir çünkü dibe indirilirse büyüyen bir kristal yerine birbirine zayıfça yapışmış bir sürü mini kristaller oluşur.

Çözelti soğuyunca sarkıtılan kristal dışarı çıkarılır ve sonra kapta kalan çözelti ısıtılarak tekrar aşırı doymuş hale getirilir. Sonra kristal yeniden aynı seviyeye kadar sarkıtılır ve soğumaya bırakılır. Bu adım kristal istenilen büyüklüğe ulaşana kadar tekrarlanır.

Aşağıdaki videoda deneyin yapılışını izleyebilirsiniz.